Choć we współczesnym stolarstwie niemal przeszły do lamusa, niegdyś żaden stolarz nie mógł się bez nich obejść. Dziś mamy seryjną produkcję - wielkie zakłady, wielkie maszyny, CNC. Meble "robią się" szybko.
Kiedyś budowa mebla wymagała dużych umiejętności manualnych, wiedzy stolarskiej i odpowiednio wyposażonego w narzędzia ręczne warsztatu. Stolarzy z prawdziwego zdarzenia w Polsce jest coraz mniej, tradycyjne stolarstwo zaliczyć można do ginących zawodów. Smutne, ale prawdziwe.
~~ Stare narzędzia ręczne z kolekcji Derva ~~
Narzędzia jakie niegdyś służyły stolarzom możemy podzielić na:
-
przyrządy do przytrzymywania drewna
- przyrządy do wymierzania, znaczenia i dzielenia drewna
- narzędzia do cięcia, przerzynania i kształtowania drewna
- narzędzia do wyrównywania powierzchni drewna
- inne, gdzie indziej nie sklasyfikowane
Oprócz podstawy warsztatu jaką była i nadal powinna być
strugnica stolarska (niem.
hobelbank), dzięki której drewno utrzymywać można w żądanym położeniu, znajdowały zastosowanie rozmaitego rodzaju
ściski, kleszcze (tzw. szraubewingi i szraubknechty), koziołki, prasy do klejenia (szrauboki).
W naszej kolekcji posiadamy jedynie ściski.
 |
| Ściski stolarskie |
Organizacja warsztatu
Warto wspomnieć, że strugnice w małych warsztatach rzemieślniczych były często wykonywane samodzielnie i użytkowane przez pokolenia.
Narzędzia ręczne umieszczano w szafkach po prawej stronie strugnicy. Na ścianie naprzeciw okna umieszczano zwykle przyrządy pomocnicze (do wymierzania - znaczniki, cyrkle itp, a także piły). Zawieszano je na hakach mocowanych do deski, bądź na gwoździach wbitych w ścianę. Na farby, pokosty, oleje, woski, pędzle, gwoździe i tym podobne sprawy przeznaczano jakiś stary mebel, np. podniszczoną szafę z półkami. Warsztaty były raczej małe, więc nie było miejsca na większe narzędzia elektryczne, królowały te tradycyjne. Do tego wybierano je bardzo starannie, gdyż były drogie i co oczywiste, dbano o nie w sposób szczególny, często właściciel warsztatu zamykał je na klucz w szafkach. Dlatego też używano ich latami i do dziś możemy się nimi cieszyć, jeśli odziedziczyliśmy po dziadkach, bądź zdobyliśmy w jakiś inny sposób wyjątkowo zadbane egzemplarze.
 |
| Warsztat - źródło: http://www.flickr.com/photos/anguskirk/8074458910/ |
 |
| Dawny warsztat - źródło: http://toolemera.com/Photographs%20Of%20Trades%20%26%20Crafts/tradescarpenter.2.html |
 |
| Dawny warsztat - źródło: http://www.iswinoujscie.pl/artykuly/20655/ |
Do wymierzania, znaczenia i dzielenia drewna służyły (i służą nadal) rozmaite
liniały, cyrkle, znaczniki stolarskie (tzw. sztreichmasy), węgielnice (kątowniki).
 |
| znacznik traserski |
 |
| Kątowniki |
 |
| Mała poziomica |
Do cięcia i kształtowania drewna natomiast różnego rodzaju
piły, dłuta i świdry. Tych ostatnich w swoich zbiorach nie posiadamy, jeszcze ;)
 |
| piła ręczna - grzbietnica odwracana |
|
|
 |
| piła narznica, inaczej nacięciowa, zasuwnica - (z niem. gradzega, gratzega) |
 |
| Piła ręczna, płatnica (z niem. fukszwanc) |
 |
| Piły ramowe - inaczej krawężnice (z niem. erterzegi) |
 |
| Laubzega, czyli piła kabłąkowa |
 |
| Dłuta |
Przedostatnia grupa narzędzi do wyrównywania powierzchni to
strugi (heble), ośniki i pilniki.
Zasada
pracy strugów nie zmieniła się od wielu, wielu lat, zmieniły się natomiast ich formy. Dziś stolarze używają bardziej efektywnych elektronarzędzi, choć znajdą się zwolennicy tradycyjnej ręcznej obróbki drewna :) Przy niektórych robotach elektronarzędzia wręcz nie są w stanie dorównać narzędziom ręcznym. Budowa strugów jest bardzo prosta.
Składają się z drewnianej oprawy, żelaznego ostrza oraz klina. Znajdują różne zastosowanie. Są strugi do wyrównywania powierzchni płaskich (równiacze, spuszcze, spajacze, kątniki, zębacze), strugi do powierzchni krzywych i "gzemsów" (krzywaki, heble okrągłe, heble karnesowe, wałkowce, żłobkowce), strugi do różnego rodzaju wpustów i łączeń (wpustniki, wypustniki, wyżłabiacze, zasuwniki). Dawniej w Polsce stosowano nazewnictwo zapożyczone z języka niemieckiego, stąd popularne określenie "hebel" od Hobel.
 |
| Od lewej - strug kątnik (gzymshubel), zdzierak i równiak |
 |
| Strug spustnik, inaczej rubanek |
 |
| Strug gładzik, inaczej równiak |
 |
| Strug zdzierak |
 |
| Strug wręgowy |
 |
| Wręgowników ciąg dalszy... |
 |
| Ośnik |
 |
|
| Strug wręgownik nastawny |
 |
| Tarnik |
Inne narzędzia to
toporki, młotki (z żelazną głową bądź w całości drewniane), noże i nożyki stolarskie (sznycre), cęgi i obcęgi, skrobaczki, czyli cyklingi (cykliny), tygle oraz kamienie szlifierskie do ostrzenia narzędzi.
 |
| Młotek stolarski |
W tym momencie warto wspomnieć o kilku prestiżowych firmach produkujących od XIX w. narzędzia ręczne : Johann Weiss & Sohn, Franz Wertheim, Dick, E.C.Emmerich, Berg, Goldenberg, J.Fr.Fuchs, Goedel, a także istniejące do dziś i wszystkim znane The Stanley Works oraz Kirschen :)
*Wszystkie narzędzia przedstawione na zdjęciach pochodzą z kolekcji Derva Woodworking Studio.
Część z nich używana jest w codziennej pracy.
Niektóre strugi i dłuta wykonane zostały ręcznie przez dziadka Nevrinn :)
Źródła informacji: Przewodnik dla stolarzy. Jan Heurich, Biblioteka rzemieślnika polskiego, Warszawa 1862 r.; Oblicza sztuki 20-lecia międzywojennego na obszarze obecnego województwa śląskiego. Teresa Dudek Bujarek, Katowice 2011 r.
